Dodaj ofertę za darmo

A9. WYMAGANIA STAWIANE BARWNIKOM

2005-09-07

Wymagania stawiane barwnikom przeznaczonym do barwienia substancji mających kontakt z żywnością będą w Polsce dostosowane do funkcjonujących w krajach Wspólnoty Europejskiej.

Przepisy Unii Europejskiej

Aby rozważyć chociażby w sposób ogólny rozmaitość wymagań stawianych różnym barwnikom na terenie Polski i w poszczególnych krajach Unii Europejskiej, należy przede wszystkim przyjrzeć się zależnościom systemów prawnych, obowiązującym w tych w krajach. Jak wiadomo, prawo Wspólnoty Europejskiej stanowi odrębny system prawny, mający charakter nadrzędny w stosunku do wszystkich norm prawa krajowego, obowiązującego w poszczególnych państwach członkowskich. Dotyczy to zarówno prawa pierwotnego, tj. Traktatu z Maastricht i towarzyszących mu aktów prawnych, jak i tzw. prawa wtórnego tworzonego przez organy Wspólnoty Europejskiej w formie rozporządzeń, dyrektyw i decyzji [1].

Rozporządzenie, to akt prawny przypominający ustawę w systemie prawa krajowego. Jest ono wiążące w całości zarówno na poziomie Wspólnoty, jak i w każdym z krajów członkowskich.

Decyzje, podobnie jak indywidualna decyzja administracyjna, dotyczą podmiotów, do których zostały skierowane.

Najbardziej charakterystycznym dla sytemu prawa europejskiego aktem prawnym jest dyrektywa. Jest ona adresowana do państw członkowskich i wskazuje cel, jaki państwo to powinno zrealizować we wskazanym w dyrektywie terminie. Państwo członkowskie zobowiązane jest, przy zastosowaniu dowolnie wybranej formy ustawodawczej (ustawa, rozporządzenie), przetransponować postanowienia dyrektywy do systemu prawa wewnętrznego. Jeżeli więc istnieje dyrektywa obejmująca jakieś ściśle określone zagadnienia, np. dyrektywa ramowa 76/768 EEC [2] podająca listę substancji dozwolonych do stosowania w kosmetykach, to przyjęte w niej rozwiązania zobowiązują kraje Wspólnoty Europejskiej do dostosowania swojego ustawodawstwa do tej dyrektywy.

Państwo członkowskie, które uzna za konieczne zastosowanie bardziej restrykcyjnych uregulowań (uzasadnionych np. względami zdrowia) może na podstawie art. 100a ust. 4 Traktatu [1] zwrócić się do Komisji Europejskiej o ich zatwierdzenie.

Innymi słowy, jeżeli istnieje dyrektywa Wspólnoty Europejskiej określająca standardy, jakim winny odpowiadać określone produkty, to jest ona obowiązująca dla wszystkich krajów Unii. W szczególnych sytuacjach państwo może wprowadzić bardziej restrykcyjne rozwiązania, przy zachowaniu wyżej wskazanych wymogów, np. zakaz stosowania niektórych barwników azowych w Niemczech [3].

Gdy nie istnieją uregulowania wspólnotowe, wówczas pomimo istniejącego swobodnego przepływu towarów i usług – zgodnie z art. 36 Traktatu – każde z państw Wspólnoty ma prawo do ustanowienia, w oparciu o własne przepisy i standardy, zakazów lub ograniczenia importu towarów, jeżeli jest to uzasadnione względami bezpieczeństwa publicznego lub ochroną zdrowia i życia ludzi. Również tym przepisem usankcjonowane są środki, mające na celu niedopuszczanie określonych towarów do obrotu, np. testowanie i kontrola towarów importowanych pod kątem ich zgodności ze standardami krajowymi [1].

Unia Europejska – zdając sobie jednak sprawę z tego, że „legislacje poszczególnych krajów różnią się między sobą, jeśli chodzi o stopień ochrony osób i bezpieczeństwa wyrobów” oraz „bardzo trudno przyjąć legislację wspólnotową dla każdego wyrobu istniejącego lub mogącego być stosowanym” [4] – uznała za konieczne określenie ogólnych zasad bezpieczeństwa produktów, znajdujących się w obrocie w państwach członkowskich. Dlatego 29 lipca 1992 r. wydano dyrektywę 92/59 EEC, zwaną dyrektywą o ogólnym bezpieczeństwie produktów. Jej adaptacja do polskiego systemu prawnego nastąpiła poprzez przyjęcie ustawy z 21 stycznia 2000 r. o ogólnym bezpieczeństwie produktów (Dz. U. Nr 15 poz. 179).

Celem dyrektywy jest zagwarantowanie wprowadzania na rynek Unii tylko wyrobów bezpiecznych, przez co rozumie się wyroby, które w „normalnych warunkach użytkowania nie stanowią żadnego ryzyka lub ryzyko ograniczone do minimum” dla użytkownika. Postanowienia tej dyrektywy są stosowane, jeżeli nie istnieją w ramach przepisów wspólnotowych żadne inne postanowienia specyficznie regulujące sprawy bezpieczeństwa określonych wyrobów. Wówczas za bezpieczny uznany będzie produkt spełniający przepisy kraju członkowskiego, na terytorium którego jest sprzedawany. Można więc stwierdzić, że do chwili wydania przepisów na szczeblu Wspólnoty, kraje Unii mają prawo i obowiązek wprowadzenia własnych unormowań, mających na celu ochronę zdrowia i bezpieczeństwa użytkowników wyrobów, a także organów kontrolujących ich stosowanie.

W Polsce w latach 2000–2002, obok ustawy o ogólnym bezpieczeństwie produktów, wprowadzono następujące ustawy:

- o substancjach i preparatach chemicznych z 11 stycznia 2001 r. (Dz.U. 2001, Nr 11 poz. 84)

- o systemie oceny zgodności akredytacji oraz zmiany niektórych ustaw z 28 kwietnia 2000 r. (Dz.U. Nr 43 poz. 489)

- o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny z 2 marca 2000 r. (Dz.U. Nr 22 poz. 271).

Stworzyły one podstawy nowego systemu prawnego, dotyczącego obrotu substancjami chemicznymi, spójnego z prawem Unii. Oczywiście ustawom tym winny towarzyszyć przewidziane w nich rozporządzenia, których brak często uniemożliwia wprowadzenie ich w życie.

Klasyfikacja związków chemicznych

Jak wiadomo, substancje chemiczne określone są numerami CAS (Chemical Abstract Service). Numer ten pozwala na identyfikację substancji w rejestrach stworzonych dawniej przez czasopismo Chemical Abstracts. Barwniki mają ponadto dwa numery Colour Index, tak zwany Generic Name, np. C.I. Disperse Yellow 1, określający rodzaj barwnika, oraz w przypadku znanej i opublikowanej struktury drugi numer Colour Index, tzw. Constitution No., w tym przypadku C.I. 10345.

Ponadto wszystkie substancje chemiczne będące w obrocie na rynku Unii przed 18.09.1981 posiadają przypisane sobie numery EINECS (European Inventory of Existing Commercial Chemical Substances) – Europejski Wykaz Istniejących Substancji O Znaczeniu Komerycjnym. Substancje wprowadzone po tej dacie na rynek wymagają tzw. notyfikacji i jako substancje „nowe” są wprowadzane na rynek z numerem tzw. ELINCS (European List of Notified Chemicals Substances).

Z punktu widzenia konsumenta – użytkownika czy też celnika istotne jest, aby na rynku Unii Europejskiej nie pojawiła się substancja chemiczna nieposiadająca numerów unijnych EINECS lub ELINCS. Jeżeli substancja chemiczna jest niebezpieczna lub stwarza zagrożenie dla zdrowia, to jest ona zamieszczona wraz z obowiązującym sposobem jej znakowania w Aneksie do Dyrektywy 67/548 EEC, regulującej obrót substancjami chemicznymi na rynku Unii [5]. Polski odpowiednik tego aneksu, rozporządzenie ministra zdrowia i opieki społecznej z 21 sierpnia 1997 r. o substancjach chemicznych stwarzających zagrożenia dla zdrowia lub życia (załącznik do Dz.U. nr 105 poz. 671), jest obecnie nieaktualny. Nowy wykaz substancji niebezpiecznych przygotowywany jest przez Ministerstwo Zdrowia. Również przez to ministerstwo ogłoszony zostanie Europejski Wykaz Istniejących Substancji o Znaczeniu Komercyjnym.

Barwniki

W tej sytuacji, z punktu widzenia ochrony praw konsumenta i oceny bezpieczeństwa produktu rynkowego, podstawowym problemem jest weryfikacja substancji barwnikarskich pod względem zgodności ich składu deklarowanego poprzez numery EINECS/ELINCS z ich faktycznym składem. Doświadczenia inspekcji rynku holenderskiego (tzw. program NONS) [6] wykazały, że na cztery tysiące substancji barwnikarskich, aż 644 nie można było zidentyfikować. Wśród prób zanalizowanych szczegółowo w laboratoriach 31% nie było zgodnych z informacjami przekazanymi przez spółki wprowadzające barwniki do obiegu. Niezależnie od wymagań stawianych poszczególnym barwnikom czy grupom barwnikarskim (poziom metali, zawartość wolnych amin, migracje do płynów modelowych itd.), warunkiem podstawowym pozostanie ocena zgodności deklaracji składu produktu z rzeczywistym składem. Według wyników badań prowadzonych przez Instytut Barwników i Produktów Organicznych, istnieje obecnie na polskim rynku wiele produktów, szczególnie z Dalekiego Wschodu, których rzeczywista struktura chemiczna nie jest taka, jak deklarowany skład.

Odrębnym zagadnieniem są substancje barwne (barwniki i pigmenty) stosowane do barwienia materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Dyrektywy Unii Europejskiej dotyczące tych materiałów i wyrobów obejmują dyrektywę ramową 89/109 EEC [7] oraz 10 dyrektyw szczegółowych. Jednak żadna nie wymienia listy barwników „pozytywnej” lub „negatywnej”, jak w przypadku barwników spożywczych i kosmetycznych. Można więc stwierdzić, że obecnie nie istnieje dyrektywa europejska dopuszczająca lub odrzucająca a priori jakieś barwniki czy pigmenty do barwienia materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Jednak Council of Europe Commite of Ministers przyjął 13 sierpnia 1989 r. Rezolucję AP-(89)1 noszącą tytuł „O użyciu barwników w tworzywach (plastic materials) wchodzących w kontakt z żywnością”. Rezolucja ta określa wymagania, jakie stawia się tym barwnikom i stanowi niewątpliwie podstawę pozwalającą na ich dopuszczenie lub odrzucenie [8].

Podstawowym ewidentnym wymogiem aplikacyjnym jest brak migracji stosowanych barwników z materiału wybarwionego do żywności. Rezolucja określa sposób badania tej migracji oraz tzw. ciecze modelowe symulujące produkty żywnościowe. Brak migracji nie jest jednak warunkiem dostatecznym. Stosowany barwnik (pigment) nie powinien ponadto przekraczać określonego poziomu zawartości metali ciężkich, amin, sulfonowanych amin oraz nie może wykazywać obecności (10 ppm) trzech amin uznanych za rakotwórcze, tj. benzydynę, 2-naftyloaminę, 4-aminobifenyl.

Przyjęta Rezolucja AP 89 (1) nie jest dyrektywą wiążącą dla krajów Unii. Dlatego kraje członkowskie, aczkolwiek często powołują się na tę rezolucję, posiadają również swoje własne rozwiązania regulujące wymagania stawiane barwnikom w tym zakresie. Skrajnym przypadkiem jest rozwiązanie francuskie, gdzie Ministerstwo Rolnictwa opublikowało druk ministerialny nr 176 (2 grudnia 1959 r.), który zawiera tzw. pozytywną listę barwników, tj. listę barwników dopuszczonych do stosowania. Analogiczne rozwiązanie przyjęto w Austrii [9]. Niektóre kraje europejskie, takie jak Wielka Brytania czy Holandia, przyjęły rozwiązania z Normy Europejskiej EN- 71-3, określającej wymagania stawiane barwnikom w ramach bezpieczeństwa zabawek.

Norma Europejska EN-71-3 określa limity metali ciężkich na nieco innym poziomie, aniżeli Rezolucja AP 89 (1), a poza tym przewiduje wykonanie badań zawartości metali w wyrobie gotowym, a nie w barwniku. Należy także zauważyć, że norma ta nie precyzuje wymagań odnośnie zawartości wolnych amin czy też obecności amin kancerogennych w barwniku zawartym w wyrobie finalnym, co było wymagane w przypadku oceny barwników wg AP- 89 (1).

Rozwiązanie niemieckie

Przykładem modelowym rozwiązania restrykcyjnego jest rozwiązanie niemieckie. Jego podstawą jest IX rozporządzenie BGA (Bundesgesundheitsamt) z 1 czerwca 1994 r. „Farbmittel zum Einfärben von Kunststoffen und anderen Polymeren für Bedarfsgegenstände”. Rozporządzenie to precyzuje poziom metali wymagany w barwnikach. Równolegle z IX rozporządzeniem obowiązują na terenie Niemiec rozporządzenia federalnego ministra zdrowia do ustawy o obrocie środkami spożywczymi, wyrobami tytoniowymi i innymi artykułami pierwszej potrzeby z 8 lipca 1993 roku [10].

Rozporządzenia te z ustawą tworzą nowe jakościowo prawne uregulowanie zwane powszechnie „Azo-ban Ordinance” [11].

Zgodnie z treścią ww. przepisów, podczas produkcji określonych towarów zakazane jest stosowanie barwników azowych, które na skutek rozszczepienia jednej lub kilku grup azowych mogą tworzyć jedną z dwudziestu amin kancerogennych, wymienionych enumeratywnie w załączniku 1 poz. 7 do aktualnie obowiązującego na terenie Niemiec piątego rozporządzenia w sprawie artykułów pierwszej potrzeby. Takie podejście do zagadnienia jest konsekwencją działań Komisji Senackiej ds. badania substancji szkodliwych, tzw. Komisji MAK, która na początku lat dziewięćdziesiątych wydała rekomendację zalecającą traktowanie barwników azowych w taki sam sposób, jak amin, których są pochodnymi [1]. W konsekwencji, rozszerzająca się z upływem lat lista amin podejrzanych o działanie kancerogenne, powoduje sukcesywne powiększanie liczby barwników uznanych za rakotwórcze.

Zgodnie z rekomendacją Komisji MAK, niemiecki minister zdrowia wydał zakaz stosowania barwników azowych. Fakt zastosowania zakazanych barwników ustala się na podstawie zatwierdzonych i opublikowanych przez Federalny Urząd Zdrowia urzędowych metod analizy. Rozporządzenie nie zawiera zatem zamkniętej listy barwników zabronionych, wskazuje jedynie na takie ich właściwości strukturalne, które powodują, iż stosowanie barwników odtwarzających w wyniku redukcji określone aminy jest niedopuszczalne przy produkcji artykułów pierwszej potrzeby. Zabronione jest również wprowadzanie do obrotu na terenie Niemiec, w tym w imporcie, artykułów barwionych przy użyciu barwników odtwarzających aminy kancerogenne. Prawdopodobnie w najbliższym czasie analogiczne zakazy wprowadzone zostaną w Holandii, Francji, Danii i Austrii [11], należy mieć na uwadze fakt nałożenia się na dotychczasowe, wymagań „Azo-ban ordinance”. W konsekwencji wykluczyć to może stosowanie pigmentów powstałych na bazie benzydyny i jej pochodnych.

Polskie przepisy

W Dzienniku Ustaw nr 128 poz. 1408 opublikowano już ustawę z 6 września 2001 r. o materiałach i wyrobach przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Ustawa wchodzi w życie 10 listopada 2002 r. Zgodnie z tą ustawą materiały i wyroby wprowadzane do obrotu nie mogą powodować migracji substancji z tych materiałów do żywności, w ilościach stanowiących zagrożenie dla zdrowia lub życia człowieka. W procesie wytwarzania i przetwarzania tych materiałów stosować wolno jedynie substancje dozwolone znajdujące się w wykazach, o których mowa w art. 3 p. 5 powyższej ustawy. Wykazy te w drodze rozporządzeń określi minister właściwy do spraw zdrowia. Do chwili opublikowania tych list nie ma możliwości jednoznacznego ustosunkowania się do problematyki barwników dopuszczonych do barwienia wyrobów mających kontakt z żywnością.

Można jedynie przypuszczać, na podstawie prac publikowanych przez Państwowy Zakład Higieny, że zalecenia Rezolucji AP 89/1 stanowić będą podstawę wymagań stawianych barwnikom do barwienia tworzyw sztucznych przeznaczonych do kontaktu z żywnością [12]. Należy również zauważyć, że konsekwencją zmian prawodawstwa polskiego jest nałożenie odpowiedzialności za wyrób na producenta, który „zobowiązany jest wprowadzać do obrotu wyroby bezpieczne i dysponować dokumentacją potwierdzającą zgodność wyrobu z dopuszczalnymi limitami w zakresie migracji globalnej i specyficznej” [13]. W tej sytuacji to producent, a nie jak dotychczas organ dopuszczający do obrotu, odpowiada za bezpieczeństwo produktu. Również producent ponosi wszelkie konsekwencje za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny.

Lucjan Szuster

Instytut Barwników i Produktów Organicznych w Zgierzu

Bibliografia
[1] K. Kucharska, Niemieckie ustawodawstwo dotyczące barwników azowych na tle systemu prawa Unii Europejskiej. Barwniki, Środki Pomocnicze, 1998, nr 4, s. 141
[2] Council Directive 76/768 EEC of 27 July 1976 on the approximation of the laws of the Member States relating to cosmetics products
[3] Fünfte Verordnung zur Änderung der Bedarfsgegenständeverordnung vom 17 April 1997.
[4] Council Directive 92/59 EEC of 29 June 1992 on general product safety
[5] Dyrektywa nr 67/548 EEC w sprawie klasyfikacji, pakowania i znakowania niebezpiecznych substancji,
[6] European inspection project on the Notification of New Substances (NONS) - Final report. June 1996
[7] Dyrektywa 89/109 EEC z 21 grudnia 1988 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstwa państw członkowskich w zakresie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością
[8] Rezolucja AP 89 (1) „On the use of colourants in plastic materials coming into contact with food
[9] Materiały informacyjne firmy Ciba, 1998
[10] Gesetz über den Verkehr mit Lebensmitteln, Tabakerzeugnissen, kosmetischen mitteln und sonstigen Bedarfsgegenständen vom 10, April 1992
[11] Motschi H.: Regulatory development of dyes and pigments. Rev. Progr. Color vol. 28, 1998, 71
[12] K. Ćwiek-Ludwicka, A. Stelmach i in., Barwniki stosowane do barwienia tworzyw sztucznych przeznaczonych do kontaktu z żywnością – wymagania i badania zgodne z przepisami europejskimi. Wykaz prac badawczych PZH w 1999 r. (www.pzh.gov.pl)
[13] K. Ćwiek-Ludwicka, M. Jurkiewicz i in., Badania migracji i ocena jakości zdrowotnej opakowań żywności. Roczniki PZH, 2002, vol. 53, nr 1, s. 47

Żródło: http://www.rynektworzyw.com.pl


  • Who is this A.M

    Gość: Lolo | 2008-04-23 11:23:32

    Ciekawe - kto napisał ten artykuł ?

Dodaj komentarz


Barwienie i modyfikowanie tworzyw

2005-09-08 | Komentarze: 0

B4. ŚRODKI DODATKOWE UODPORNIAJĄCE NA ŚWIATŁO

Koncentraty uodporniajace na siwatło UV są związkami chemicznymi, dopasowanymi do aktualnych procesów destrukcyjnych (światło, tlen, wilgoć i temperatura) i przetwarzanego polimeru oraz jego przewidywanego zastosowania, odbudowując strukturę polimeru, na którą oddziaływają chemiczne i fizyczne mechanizmy świetlne.

B5. ŚRODKI NUKLEIDUJĄCE

B6. ŚRODKI UNIEPALNIAJĄCE

B7. ŚRODKI ANTYSTATYCZNE

B8. ŚRODKI ANTYUTLENIAJĄCE

B9. ŚRODKI SPIENIAJĄCE (POROFORY)

BB10. ŚRODKI UELASTYCZNIAJĄCE (PLASTYFIKATORY)

BB11. ŚRODKI STABILIZUJĄCE

B1. MODYFIKOWANIE TWORZYW SZTUCZNYCH PRZEZ ŚRODKI POMOCNICZE

B2. ŚRODKI CZYSZCZĄCE